Hannes Hólmstein Gissurarson, prófessor emeritus í stjórnmálafræði, fjallar um fyrirhugaða þjóðaratkvæðagreiðslu í grein sem birtist í Morgunblaðinu 13. maí 2026. Í greininni fjallar Hannes um þróun ESB og áhrif aðildar. Greinin er birt með leyfi höfundar og fylgir hér á eftir óstytt:
„Fyrirhuguð þjóðaratkvæðagreiðsla 28. ágúst næstkomandi er í raun um það, hvort Ísland vilji endurnýja umsókn sína um aðild að Evrópusambandinu, sem Alþingi samþykkti árið 2009, en lögð var til hliðar árið 2015. Miklir hagsmunir eru í húfi. Setjum svo, að aðildarumsóknin yrði samþykkt og Ísland gengi í ESB, en í ljós kæmi, að það hefði verið misráðið (til dæmis ef Evrópudómstóllinn felldi úr gildi mikilvæg samningsatriði). Jafnvel heitustu stuðningsmenn aðildar hljóta að gera ráð fyrir möguleika á mistökum, sérstaklega á núverandi óvissutímum. En þá væri sá hængur á, að slík mistök væri erfitt eða jafnvel ókleift að leiðrétta. Ísland gæti ekki gengið að því vísu, reyndi það að ganga úr ESB, að það ætti afturkvæmt á Evrópska efnahagssvæðið, en aðild að því hefur tryggt aðgang að innra markaði Evrópu og í aðalatriðum reynst vel. Miðað við reynslu Breta af útgöngu má búast við því, að ESB myndi gera Íslandi eins erfitt fyrir um útgöngu og það framast gæti.
Úr tollabandalagi í átt að sambandsríki
ESB var stofnað sem tollabandalag árið 1957 og hét þá Efnahagsbandalag Evrópu, EBE. Ráðamenn stofnríkjanna sex trúðu því, að jafnframt því sem hagkvæmt væri að sameina markaði og auka með því samkeppni, myndu aukin viðskipti færa þjóðir Evrópu nær hver annarri. Þeir höfðu rétt fyrir sér. EBE var stórkostleg tilraun, sem tókst, þótt raunar hafi það verið hinn öflugi Bandaríkjaher, búinn kjarnorkuvopnum, sem tryggði friðinn í Evrópu. Hefði hans ekki notið við, þá hefðu Kremlverjar líklega lagt undir sig Vestur-Evrópu eins og þeir höfðu þegar lagt undir sig Mið- og Austur-Evrópu. En eftir að efnahagssamruninn hafði skilað dágóðum árangri, var árið 1993 lagt inn á nýja braut og stefnt að stjórnmálasamruna, þróun úr tollabandalagi í sambandsríki. Þessu fylgdi, að verulegt vald færðist frá þjóðríkjum Evrópu til ESB í Brüssel. Þessi þróun hefur haldið óslitið áfram og miðstýring aukist. Þótt kjósendur í Evrópu hafi hvað eftir annað reynt að stöðva stjórnmálasamrunann, hefur ESB haft þann hátt á að endurtaka atkvæðagreiðslur, uns það geti sætt sig við úrslitin. Evrópudómstóllinn í Lúxemborg, sem er skipaður áhugamönnum um stjórnmálasamruna, hefur líka lagt sitt af mörkum til aukinnar miðstýringar.
Auðvitað var aðild að ESB ekkert neyðarbrauð. Hún hefur augljósa kosti fyrir þau fjölmörgu ríki á meginlandi Evrópu, 21 talsins, sem bæst hafa við stofnríkin sex. Hún fól ekki aðeins í sér aðgang að innra markaði Evrópu, heldur töldu flest hinna nýju ríkja aðild auka öryggi sitt, til dæmis Finnland og Eystrasaltsríkin. Margar þjóðir í Mið- og Austur-Evrópu vonuðu enn fremur, að innganga myndi bæta ófullkomið stjórnarfar í ríkjum þeirra, til dæmis Rúmenar og Búlgarir. Ekki verður annað séð en flestar þjóðir í ESB uni sínum hlut bærilega, þótt síðustu ár hafi stjórnmálaflokkar, sem gagnrýnir eru á stjórnmálasamrunann, aukið mjög fylgi sitt. En óvíst er, að það, sem henti þjóðum á meginlandi Evrópu, eigi við á Íslandi. Það segir sitt, að engin grannþjóð Íslendinga er í ESB: Norðmenn, Bretar, Færeyingar og Grænlendingar. Það er líka athyglisvert, að hvorki Svíar né Danir hafa tekið upp evru. Finnland er eitt um það á Norðurlöndum að taka fullan þátt í starfsemi ESB, og er það skiljanlegt í ljósi sögu þess og aðstæðna.
Sameiginlega fiskveiðistefnan
Ef Íslendingar ætla að taka upplýsta ákvörðun um aðild að ESB, þá verða þeir að átta sig á, hvert er ófrávíkjanlegt regluverk þess, eins konar stofnskrá þess, acquis communautaire. Það felst í stofnsáttmálanum, viðaukasáttmálum, margvíslegri löggjöf og úrskurðum Evrópudómstólsins. Aðild krefst þess, að þetta regluverk sé tekið upp undantekningarlaust, en aðeins séu veittar tímabundnar, aldrei varanlegar, undanþágur. Einnig skiptir máli, hvað er á valdsviði ESB og aðildarríkjanna sameiginlega og hvað á valdsviði ESB eins. Sameiginlega landbúnaðarstefnan er á valdsviði ESB og aðildarríkjanna sameiginlega, sem merkir, að aðildarríkin hafa þar nokkurt svigrúm, jafnvel neitunarvald. Sameiginlega fiskveiðistefnan er hins vegar á valdsviði ESB eins, svo að einstök aðildarríki hljóta um fiskveiðar að lúta ákvörðunum meiri hluta aðildarríkja ESB, þar á meðal ríkja, sem ekki liggja að sjó. Ekkert ríki hefur neitunarvald um slíkar ákvarðanir.
Sameiginlega fiskveiðistefnan var tekin upp í skyndingu árið 1973, þegar vitað var af væntanlegum aðildarumsóknum Stóra Bretlands, Írlands, Noregs og Danmerkur. Samanlagt réðu þessi ríki yfir víðáttumiklum fiskimiðum, sem ESB vildi hremma. Það samþykkti því að bæta inn í regluverk ESB nýrri reglu um jafnan aðgang aðildarþjóða að öllum fiskimiðum. Undanþágur yrðu aðeins tímabundnar. Norskir kjósendur felldu af þeim sökum aðild í þjóðaratkvæðagreiðslu (raunar í tvígang). Á Stóra Bretlandi var sjávarútvegur ekki eins mikilvægur. Forsætisráðherrann, Edward Heath, fullvissaði þó breska fiskimenn um, að hagur þeirra yrði ekki skertur við aðild. Þegar hinar öflugu fiskveiðiþjóðir Spánverjar og Portúgalir gengu í ESB árið 1986, fengu þær hins vegar aðgang að mestallri 200 mílna fiskveiðilögsögu Breta. Í ljós kom, þegar skjöl voru birt árið 2001, þrjátíu árum eftir aðildarviðræðurnar, að Heath hafði mælt gegn betri vitund, blekkt breska fiskimenn.
Það er rétt, að einstakar fiskveiðiþjóðir geta vísað í reglu um hlutfallslegan stöðugleika, sem kveður á um, að ekki skuli raska hlutdeild þeirra í leyfilegum heildarafla í hverjum fiskistofni, nema brýna nauðsyn beri til. En reglan um hlutfallslegan stöðugleika er ekki hluti af stofnskrá eða regluverki ESB, og þess vegna getur meiri hluti aðildarríkjanna breytt henni að vild. Írar töldu sig hafa samið um það innan ESB, kæmi til skerðingar leyfilegs heildarafla einhverra tegunda, að hlutdeild þeirra á Írlandsmiðum yrði ekki skert til jafns við hlutdeild annarra þjóða. Í árslok 2025 ákvað ráðherraráð ESB að ráði fiskifræðinga að minnka stórlega leyfilegan heildarafla ýmissa tegunda, þar á meðal makríls og kolmunna, sem Írar veiða mikið af. En hlutdeild Íra var skert jafnt og annarra þjóða og langt niður fyrir það lágmark, sem þeir töldu sig hafa samið um. Það er einnig ágreiningslaust, að ESB sýndi óbilgirni í makríldeilunni við Íslendinga. Vegna loftslagsbreytinga á norðurhveli hafði makrílstofninn færst norður, þar á meðal inn á Íslandsmið. En ESB tók ekki í mál að leyfa Íslendingum að veiða meira úr þessum stofni. Íslendingar áttu með öðrum orðum að fæða makrílinn, en leyfa síðan fiskveiðiþjóðum í ESB að hirða hann. Hér var ESB í hlutverki bóndans, sem beitti sauðum sínum á land nágrannans, en bannaði honum nytjar af þeim. Þar eð Íslendingar eru ekki í ESB, hafa þeir þó farið sínu fram. Þriðja dæmið er fróðlegt. Bretar höfðu leitt í lög árið 1988, að bresk útgerðarfyrirtæki yrðu að vera að þremur fjórðu hlutum í eigu breskra ríkisborgara. Spænskir togaraeigendur höfðuðu mál gegn þeim fyrir Evrópudómstólnum (Factortame-málið) og unnu, Lögin voru felld úr gildi.
Fyrirsjáanleg fjárhagsvandræði
Þrjár ríkustu þjóðir Evrópu standa utan Evrópusambandsins, Svisslendingar, Norðmenn og Íslendingar. Talið er, að framlög Íslands í sjóði ESB umfram það, sem landið fengi til baka úr þeim sem aðildarríki, muni nema að minnsta kosti 30 milljörðum króna á ári, og er þá ótalinn ýmis beinn kostnaður af aðild, þar eð til yrði nýtt stjórnsýsluþrep ofan á þau, sem fyrir eru. En hvers vegna ætti tollabandalag, eins og ESB var upphaflega, ekki að láta sér nægja að smíða það einfalda regluverk, sem auðveldar borgurum aðildarríkjanna að eiga með sér viðskipti? Hvers vegna þarf í ofanálag að færa fé frá skattgreiðendum í auðugri aðildarríkjunum til ríkisstjórna í hinum fátækari? Það er margreynt, að þjóðir brjótast ekki úr fátækt í bjargálnir með utanaðkomandi styrkjum, heldur með fjölgun tækifæra í krafti atvinnufrelsis. Hversu vel sem reynt er að fylgjast með því, hvernig styrkjum til ríkisstjórna er varið, hljóta líka að myndast með þeim freistingar, eins og dæmin sanna. Spillingar gætir í þeim aðildarríkjum ESB, sem búa ólíkt okkur Norðurlandabúum ekki við gagnsæja stjórnsýslu og langa lýðræðishefð. En jafnvel þótt freistingar leiði ekki til beinnar spillingar, kunna þær að valda gáleysi. Ríkisstjórnir eyða um efni fram, ef þær vita, að aðrir leysi vandann. Samábyrgð getur falið í sér ábyrgðarleysi.
Hugsanlegur vandi Íslendinga af aðild einskorðast þó ekki við þrjátíu milljarða árlegt framlag í sjóði ESB. Hann vísar líka til framtíðar. Mörg ríki ESB eru stórskuldug, líklega umfram greiðslugetu. Vandi þeirra verður væntanlega leystur ýmist með því, að auðugri aðildarríkin veita hinum fátækari styrki, sem faldir verða í lánum á lágum vöxtum, eða með hinu, að gjaldmiðill ESB verði smám saman felldur í verði (með offramleiðslu peninga), en það hefur jafnan verið úrræði opinberra aðila, þegar þeir eiga ekki fyrir skuldum. Það hlýtur í öðru lagi að vera áhyggjuefni, að mörg aðildarríki standa frammi fyrir ósýnilegum og óbókfærðum fjárhagsskuldbindingum, því að þau hafa vanrækt að treysta undirstöður lífeyrissjóða sinna. Við Íslendingar höfum á hinn bóginn tiltölulega sjálfbært lífeyrissjóðakerfi, líklega hið öflugasta í heimi. Í þriðja lagi kann að vera, að Úkraína gangi í ESB á næstu árum, en til þess að reisa landið úr rústum þarf svimandi fjárhæðir.
Í fjórða lagi eru Evrópuþjóðir loks að vakna til vitundar um, að Bandaríkjamenn vilja ekki lengur greiða fyrir varnir þeirra. Þær verða því að taka þær að sér sjálfar, en það eykur enn fjárþörf þeirra og væntanlega líka skuldasöfnun. (Væri stofnaður Evrópuher og Ísland í ESB, þá yrðu Íslendingar vitanlega herskyldir til jafns við aðrar þjóðir.) Við Íslendingar búum hins vegar svo vel, að við gerðum varnarsamning við Bandaríkin árið 1951, sem hvílir á sameiginlegum hagsmunum ríkjanna. Bandaríkin tóku að sér varnir Íslands gegn því að fá aðstöðu hér fyrir eigin varnarviðbúnað. Ekki þarf nema líta á landabréf af Norður-Atlantshafi til að sjá, að Bandaríkin hafa brýna og varanlega hagsmuni af því að hafa á Íslandi (og Grænlandi) einhvern viðbúnað. Litlar líkur eru þess vegna á því, að Bandaríkin segi upp varnarsamningnum.
Gamli sáttmáli: ekki sáttmáli, heldur skilmálaskrá
Enginn vafi er á því, að ráðamenn ESB munu ganga eins langt og þeir geta til að auðvelda Íslendingum aðlögun að regluverki sambandsins. Þeir vilja gjarnan fá Ísland inn í sambandið, ekki síst vegna gjöfulla fiskimiða og orkulinda, en líka af því að þeir eru vinsamlegir Íslendingum, telja bót að þeim. Þrjú Norðurlanda eru í ESB og munu eflaust leggja Íslandi gott til, þótt þau hefðu ekki gert það í bankahruninu 2008. Sumir andstæðingar ESB fara vissulega offari. ESB er engin ófreskja, heldur var til þess stofnað í göfugum tilgangi, þótt það hafi lagt út á ranga braut stjórnmálasamruna eftir vel heppnaðan efnahagssamruna. En getum við staðið ein? Þurfum við ekki eitthvert skjól, eins og samkennarar mínir í Háskóla Íslands fullyrða? Um þetta stóðu deilur á þrettándu öld. Snorri Sturluson hélt því fram og lagði í munn Einars Þveræings, að Íslendingar ættu að vera vinir konungs, en ekki þegnar hans, enda sýndi reynslan, að konungar væru misjafnir, sumir góðir og aðrir ekki. Gissur Þorvaldsson, sem myrti Snorra í Reykholti 1241, taldi landa sína hins vegar á að gangast Noregskonungi á hönd með Gamla sáttmála árið 1262. Voru þeir tregir til, en Gissur notaði á víxl blíðu og hótanir. Þá hétu Íslendingar skattgreiðslum, þótt ekki hafi þær numið þrjátíu milljörðum eins og nú er lagt til, gegn því að greið viðskipti við Noreg yrðu tryggð (sex skip á ári) og Íslendingar næðu íslenskum lögum.
Þegar að er gáð, var Gamli sáttmáli þó enginn samningur milli Íslendinga og konungs, því að konungur staðfesti hann aldrei, og raunar lést Hákon gamli Noregskonungur árið 1263. Gamli sáttmáli var skilmálaskrá Íslendinga, samningsmarkmið þeirra eins og það er nú orðað. Konungur hafði þessa skilmála að engu og sendi Loðin Lepp upp til Íslands árið 1280 með nýja lögbók. Íslendingar áttu ekki að ná íslenskum lögum, eins og þeir höfðu þó áskilið. (Konungur vanrækti einnig löngum að tryggja greið viðskipti við Noreg.) Þegar þingheimur andæfði Loðni árið 1281, varð hann æfur og kvað búkarla gera sig digra. Þeir ættu að samþykkja lögbókina óbreytta, en gera síðan athugasemdir og reyna að ná fram breytingum. Tóku Íslendingar því fálega, en niðurstaðan varð málamiðlun. Margt virðist nú vera hliðstætt. Núverandi ríkisstjórn tönnlast á samningsmarkmiðum, en afstaða ESB er hin sama og áður: það á að setja lög, ekki Íslendingar, og treysta skal á náð ESB um undanþágur. Því er við að bæta, að það skjól, sem Gissur Þorvaldsson taldi sig hafa samið um, reyndist vera gildra, sem Íslendingar festust í öldum saman. Konungur myndaði bandalag við íslensku valdastéttina um að halda niðri sjávarútvegi: Veturseta útlendinga var bönnuð, svo að hér mynduðust engin sjávarþorp eða kaupstaðir; allir urðu að vera skráðir á einhverju hinna fimm þúsund sveitabýla landsins; konungur gaf út verðskrár, þar sem verð á sjávarafurðum var sett langt undir markaðsverði. Íslendingar losnuðu ekki úr þessari gildru, fyrr en frjálslyndra sjónarmiða tók að gæta í Kaupmannahöfn á ofanverðri átjándu öld.
Evrópa á tímamótum
Jón Sigurðsson, leiðtogi Íslendinga í sjálfstæðisbaráttunni, benti á, að utanríkisverslun Íslendinga væri þá og því aðeins hagkvæm, að hún væri við marga, ekki aðeins við einn aðila. Ef Íslendingar ganga í ESB, þá geta þeir ekki sjálfir gert fríverslunarsamninga við Bandaríkin, Kanada, Kína, Rússland, Japan og Brasilíu, svo að stórir markaðir séu nefndir. En auðvitað á Ísland heima í Evrópu eins og Noregur og Sviss. Þótt við hefðum vissulega fundið Vesturheim árið 1000, er saga okkar og menning evrópsk. Hyggilegast er að horfa í báðar áttir, til vesturs og austurs. En Evrópa er líka á tímamótum. Mun áherslan þar verða á opinn markað eða lokað ríki? Mun ESB þróast í laustengdara bandalag eins og Norðurlandaráð, þar sem aðildarríki hafa smám saman gróið saman án þess að afsala sér fullveldi, eða í eins konar Bandaríki Evrópu, sem keppi við Bandaríki Norður-Ameríku um heimsyfirráð? Um þetta ræða fjórir erlendir sérfræðingar á málstofu RSE, Rannsóknamiðstöðvar um samfélags- og efnahagsmál, og Austrian Economics Center í Vínarborg, sem haldin verður miðvikudaginn 13. maí kl. 16.30–18.00 á Radisson Blu gistihúsinu við Pósthússtræti 2, en á eftir framsögu þeirra og fyrirspurnum og umræðum bregst Erna Bjarnadóttir hagfræðingur stuttlega við.
Max Rangeley er forstöðumaður Cobden Centre í Lundúnum. Hann mun ræða það ástand, að kynslóðirnar, sem kenndar eru við þúsöldina og Z, eru líklega fátækari en kynslóðirnar á undan, og velta fyrir sér, hvaða afleiðingar það hefur.
Dr. Daniel Mitchell er hagfræðingur og hefur starfað hjá Cato stofnuninni í Washington-borg og öðrum bandarískum hugveitum. Hann mun ræða um hina lýðfræðilegu kreppu ESB, sem leiða muni til fjárhagslegrar kreppu, en það geti aukið enn millifærslur milli aðildarríkja. Aðild geti borgað sig fyrir fátækari lönd Evrópu, en ekki fyrir Ísland.
Prófessor Sasa Randelovic, sem kennir í hagfræðideild Belgrad-háskóla í Serbíu, mun ræða um tengsl góðs stofnanaumhverfis og hagvaxtar. Slíkt stofnanaumhverfi felur í sér frjáls viðskipti og opinn markað, en takmarkað, óspillt og traust ríkisvald.
Dr. Anton Bendarzsevszkij er frá Hvíta-Rússlandi, en býr í Ungverjalandi og er forstöðumaður rannsóknastofnunar þar í efnahagsmálum. Hann mun ræða, hvernig tryggja megi öryggi ríkja á tímum hnattvæðingar og opinna markaða.
Að lokinni málstofunni er móttaka á staðnum. Allir eru velkomnir og aðgangur ókeypis.“