Erna Bjarnadóttir, hagfræðingur og stjórnarmaður í Heimssýn skrifar:
Fullyrðingar um að Ísland sé „að mestu leyti í Evrópusambandinu nú þegar“, stundum talað um 75% eða jafnvel meira, standast ekki þegar litið er til þess sem full aðild að ESB felur í sér. Slíkar fullyrðingar jafna saman tveimur ólíkum lagalegum fyrirbærum: EES-samningnum annars vegar og aðild að Evrópusambandinu hins vegar.
EES-samningurinn nær til innri markaðar Evrópusambandsins og þeirra reglna sem nauðsynlegar eru til að tryggja fjórfrelsið: frjálsa för vöru, þjónustu, fjármagns og fólks. Gildissvið samningsins er skilgreint í viðaukum hans og breytingar á því fara fram samkvæmt formlegu ferli.
Samningurinn felur til dæmis ekki í sér þátttöku í tollabandalagi Evrópusambandsins. Ísland heldur því sjálfstæðri viðskiptastefnu gagnvart þriðju ríkjum og gerir eigin fríverslunarsamninga, meðal annars á vettvangi EFTA eða beint við ríki á borð við Kína. Sú heimild hyrfi við fulla aðild að sambandinu.
Stofnanarammi EES byggist á svonefndri tveggja stoða skipan. EFTA-ríkin lúta eftirliti Eftirlitsstofnunar EFTA (ESA) og ágreiningsmál fara fyrir EFTA-dómstólinn. Samningurinn felur þannig í sér skuldbindingar um innleiðingu tiltekinna reglna ESB, en hann breytir ekki stjórnskipulegri stöðu ríkisins né felur í sér almennt framsal lagasetningareða dómsvalds til yfirþjóðlegra stofnana.
Eðli Evrópusambandsins er annað en EES
Aðild að Evrópusambandinu felur í sér aðild að stofnanakerfi sem fer með sjálfstætt lagasetningarvald á tilteknum sviðum. Aðildarríkin taka þátt í lagasetningu í Ráðinu og Evrópuþinginu, en eru jafnframt bundin af þeim reglum sem þar eru samþykktar, hvort sem þau studdu þær eða ekki.
Reglugerðir ESB hafa bein réttaráhrif og ganga, samkvæmt viðurkenndri forgangsreglu ESB-réttar eins og hún hefur mótast í dómaframkvæmd Evrópudómstólsins, framar landsrétti á þeim sviðum sem falla undir réttarskipan sambandsins. Aðild felur einnig í sér þátttöku í tollabandalagi og sameiginlegri viðskiptastefnu. Aðildarríki framselja samningsvald á því sviði til sambandsins og geta ekki gert sjálfstæða viðskiptasamninga við þriðju ríki.
Munurinn birtist ekki síst á sviði dómsvalds. Samkvæmt EES-samningnum lúta EFTA-ríkin eftirliti ESA og ágreiningur um skuldbindingar þeirra fer fyrir EFTA-dómstólinn. Við aðild að ESB verður Evrópudómstóllinn hins vegar æðsta túlkunarvald ESB-réttar. Reglur sambandsins ganga þá framar landsrétti samkvæmt forgangsreglunni. Sú skipan byggist á yfirþjóðlegri réttarskipan en ekki hefðbundnum alþjóðasamningi.
Samanburður sem lýsir EES-samningnum sem „nánast aðild“ byggist á því að telja reglur og meta umfang innleiðingar. En slíkur samanburður hylur það sem skiptir máli: hvort um er að ræða alþjóðasamning eða aðild að yfirþjóðlegu stjórnskipulagi.
Munurinn á EES og ESB er eðlismunur, ekki stigsmunur. Að halda öðru fram er að gera lítið úr stjórnskipulegum veruleika málsins.